Toes & Vos (3)

Gewoon naar je werk gaan terwijl je weet dat je een paar minuten later door de deurwaarder uit je huis wordt gezet wegens huurschulden. Een schoolvoorbeeld van overspronggedrag! Heeft de gedragsbioloog Kortlandt onderzocht. Hij betrapte veel dieren op volslagen irrationele gedragingen wanneer ze in groot gevaar verkeerden. Het meest bekende voorbeeld is dat van de kat die op zijn gemak zijn pootjes gaat schoonlikken terwijl er links en rechts een paar pitbulls grommend klaarstaan om hem te aan te vallen. Het diertje kan dan geen keus maken tussen twee tegengestelde gedragsstrategieën, in dit geval vechten of vluchten. En dan vervalt het in een pose van zorgeloze onverschilligheid. Een soort zelfbevriezing.

Komt dat voort uit een gebrek aan IQ of een genetisch defect? In het gunstigste geval zou het nog raffinement kunnen zijn. Door dit onverwachte gedrag zouden de tegenstanders, die denken oppermachtig te zijn, wel eens in verwarring kunnen raken. Een pokerspelletje van een prooi die hoopt dat de tegenspeler zich nog eens goed achter de oren krabt voordat de straight flush op tafel komt. En misschien druipt de vijand wel af, helemaal in het verkeerde been gezet en peinzend of hij iets hij over het hoofd heeft gezien. 

Bij jouw buurman heeft dit overspronggedrag duidelijk niet geholpen. Nu zit ik natuurlijk op afstand jouw verhaal te lezen, maar zijn drie maanden niet een beetje lang om deze uiterst concrete en ver van tevoren aangekondigde problemen te blijven negeren? We leven in een maatschappij waar maatschappelijke hulpverlening een uit de kluiten gewassen sector is.

Bij elke gemeente is wel een afdeling schuldsanering. Ik kan me voorstellen dat je een paar dagen in shock zit als je merkt dat je banksaldo ook na maandelijkse nieuwe salarisbijschrijving nog steeds een minnetje vertoont. Maar drie maanden… dat komt in de buurt van voorbedachten rade. In een strafzaak zou de rechter aan de verdachte vragen: ‘Waren er in dat tijdsbestek niet een paar momenten waarin u overdacht wat er zou gebeuren als u het erop aan liet komen?’

Oké, dat is allemaal achteraf en rationeel gedacht. Waarschijnlijk zijn schaamte, onmacht of onkunde, of simpelweg hoop op een lottoprijs o.i.d. zo krachtig dat jouw buurman verkrampte in plaats van actie te ondernemen. Een leermomentje, zou mijn vroegere trainer zeggen, als ik weer eens van de mat was geveegd. 

Het meest effectieve geval van overspronggedrag hoorde ik trouwens ooit van een zekere Fred. Ik leerde hem kennen op een feestje in de jaren zeventig. Op dat moment was hij net vrijgelaten uit de gevangenis. Hij had daar vastgezeten voor een kluiskraak bij de V&D op het Velperplein. Maar vlak daarvoor had hij een bank overvallen, ik meen in Den Bosch. Ik citeer Fred: ‘Het was zo’n actie waarbij alle misging. Mijn maat en ik gingen naar binnen en toen bleek dat ik mijn gun was vergeten. Gewoon thuis laten liggen. Ongelooflijk stom. In een opwelling steek ik mijn hand in mijn binnenzak, haal hem er weer uit en steek mijn wijsvinger naar de caissière uit. Die was zo zenuwachtig van onze bivakmutsen en het geschreeuw geworden dat ze niet eens zag dat ik niks in mijn handen had. Oké, wij weg met de buit, maar ze hadden een alarm ingedrukt en we kregen al snel door dat de wouten het hele centrum hadden afgezet. Op zo’n moment gaat alles op zwart in je hoofd, dan weet je niet meer wat je moet doen. We hebben gewoon de auto op een parkeerplaats aan de kant van de straat gezet en we zijn rustig de krant gaan lezen. We zaten gewoon te wachten tot we zouden worden opgepakt. Maar het duurde en duurde en na een paar uur zijn we maar weggereden. Niks geen wegversperringen meer! Ze dachten dat we al waren ontkomen.’

Bij die nachtelijke V&D-kluiskraak een paar weken later ging het wél mis. Fred, die zich had laten insluiten, was druk aan het lassen toen er een verkeersongeluk op het Velperplein gebeurde. De sirenes bleven komen en gaan. Fred dacht dat híj de klos was en dit keer vluchtte hij wel in paniek. Met achterlating van de lasapparatuur en daarop zijn vingertjes. Dat leverde hem acht jaar lang een gratis verblijf in diverse staatsinrichtingen op.