20 november 2026
7 min lezen

Achttiende-eeuws Arnhem: historisch prentenboek laat je de stad van toen beleven.

Derk Jan van Elten, Gezicht op Arnhem vanuit het westen, 1782. Museum Arnhem

Vandaag verschijnt het ‘Groot historisch prentenboek der Stadt Arnhem. Stille schoonheid van de achttiende eeuw’ van historicus Jan de Vries. Arnhemmers met belangstelling voor de geschiedenis van hun stad kunnen aan dit kloeke boek van 400 pagina’s veel kijk- en ook leesplezier beleven. Van de stad van toen zijn nu alleen de contouren nog zichtbaar; de vestingwerken, stadspoorten, kerken, kloosters en herenhuizen zijn veelal verdwenen maar het boek laat je zien waar de beeld- en sfeerbepalende gebouwen van vroeger stonden en hoe ze eruitzagen. Het fraai uitgegeven boek is een wandeling door het Arnhem van 250 jaar geleden.

Tekst Henk Donkers

Plattegrond van Arnhem rond 1740. Ingekleurde kopergravure door Hendrik van Leth. 

Jan de Vries – voormalig geschiedenisleraar en onderzoeker, begenadigd verteller en stadsgids, en schrijver van ‘De nieuwe canon van Arnhem’ (2023) en de ‘Scheurkalender Historisch Arnhem’ (2025) – laat je de stad van toen beleven aan de hand van heel veel prenten.

Een uitgebreid handgeschreven manuscript uit 1787 van de Amsterdammer Jan Willem Gensel heeft hij als leidraad genomen. Diens ‘Beschrijving der Stadt Arnhem’ telt maar liefst 156 dicht beschreven foliobladen. Ze zijn in een keurig handschrift volgeschreven maar door de afwezigheid van leestekens en het willekeurig gebruik van hoofdletters nauwelijks leesbaar. 

De Vries gebruikt maar een klein deel van het manuscript, het deel waarin gebouwen, vestingwerken en instellingen beschreven worden. Gensels uitgebreide, detaillistische verhandeling over allerlei gebeurtenissen in de achttiende eeuw zoals onlusten, machtswisselingen en de strijd tussen patriotten en Oranjegezinden gebruikt hij niet. De delen die hij wel gebruikt, heeft hij samen met Stef Ketelaar hertaald om ze begrijpelijk te maken voor de hedendaagse lezer. Bij alle, vaak korte, hertaalde tekstfragmenten heeft hij een tekening, ets of schilderij gevonden. De beelden belicht hij vanuit de historische kennis van nu, en corrigeert Gensel waar deze pertinente onjuistheden verkondigt. En dat gebeurt nogal eens.

Veel gebreken, maar onmisbaar

De Vries staat enigszins ambivalent tegenover Gensels geschrift, maar heeft het toch omarmd. Hij noemt het “onleesbaar en onbeholpen”, en het bestaat grotendeels uit overschrijfwerk. Dat laatste kwam in de achttiende eeuw, de tijd van de ‘encyclopedisten’, overigens wel meer voor. Zij wilden bestaande kennis bijeenbrengen in handzame overzichten. Gensel doet dat ook, zonder naar zijn bronnen te verwijzen. Ook bevat zijn geschrift nogal wat feitelijke missers. “De ‘Beschrijving der Stadt Arnhem’ kent vele gebreken”, aldus De Vries, “maar blijft onmisbaar voor hoe Arnhem er in de achttiende eeuw uitzag. In geen enkele andere publicatie wordt in één overzicht zo’n gedetailleerd beeld van de stad neergezet.”

Het mysterie Jan Willem Gensel

Het geschrift maakt je wel nieuwsgierig naar wie de schrijver was en waarom hij dit geschrift over Arnhem schreef. Jan Willem werd in 1746 geboren als oudste van acht kinderen en zoon van een Deense migrant die neergestreken was in Amsterdam. Zijn moeder was een Nederlandse uit de Jordaan. Ze woonden in volksbuurten met veel ambachtslieden, dagloners en migranten. Hoe ze na hun huwelijk in 1745 de kost verdienden is onbekend. Wel weet De Vries te melden dat ze in 1769 – Jan Willem was toen 23 – een kaashandel begonnen aan de Zeedijk, vlakbij de Nieuwmarkt. 

In 1783 trouwde Jan Willem op 36-jarige leeftijd met een negen jaar ouder Arnhems meisje, Tjaeckje Roelofs. Ze kregen geen kinderen wat logisch is gezien haar leeftijd. Zeven jaar later overleed Jan Willem, 43 jaar oud. (De Vries maakt hier een rekenfout: hij schrijft dat Jan Willem bij zijn huwelijk 26 was en Tjaeckje negentien jaar ouder). Zijn weduwe stierf elf jaar later.

Wat Jan Willem vóór en na zijn huwelijk voor de kost deed, heeft De Vries niet kunnen achterhalen. In geen enkel document wordt zijn beroep vermeld. Wel kwam hij een eerder geschrift van hem op het spoor over de mislukte machtsgreep in 1535 van de wederdopers in Amsterdam: ‘Geschideniszen der wederdoopers en naaktlopers’. Voor de bestorming van het stadhuis trokken zij hun kleren uit; ze wezen aardse bezittingen en kleding af en verkondigden de ‘naakte waarheid’. Ook dit geschrift uit 1781 bestaat grotendeels uit overschrijfwerk. 

Verbazingwekkend nalatenschap

Twee jaar na zijn overlijden in 1789 veilde zijn weduwe zijn nalatenschap. Daarbij viel De Vries van de ene verbazing in de andere. Jan Willem bleek een omvangrijke privé-bibliotheek en prentencollectie te hebben. De Vries vermoedt dat Jan Willem met de veel oudere Tjaeckje getrouwd was vanwege haar vermogen. Dat ze niet in gemeenschap van goederen getrouwd waren versterkt dat vermoeden. Jan Willem heeft zijn boeken en prenten waarschijnlijk gekocht van haar geld en kon zich dankzij haar vermogen waarschijnlijk ook bezighouden met (over)schrijven. Daar had hij voldoende tijd en studiemateriaal voor. Waar zijn belangstelling voor geschiedenis en (over)schrijfdrift vandaan kwam, blijft gissen. Die waren gezien zijn achtergrond niet vanzelfsprekend. 

Buitenstaander

Dat geldt ook voor zijn interesse in Arnhem. Zijn vrouw Tjaeckje was er wel geboren als oudste dochter van een schipper, maar had er slechts kort gewoond, want spoedig na haar geboorte verhuisde het gezin naar Amsterdam. Daar woonde het op een steenworp afstand van de kaashandel van de familie Gensel. Waarschijnlijk hebben Jan Willem en Tjaeckje elkaar in de buurt ontmoet. Een sterke band met Arnhem had Gensel dus niet. Mogelijk bezocht hij zijn schoonfamilie wel eens en eind 1784, begin 1985 was hij er om zijn testament op te stellen, maar over zijn drijfveren om zo’n uitvoerig geschrift over de Gelderse hoofdstad op te stellen, geeft De Vries geen uitsluitsel. Als Amsterdammer was hij een buitenstaander. Waar kwam zijn fascinatie voor Arnhem vandaan?   

Een stad die nauwelijks meer bestaat 

Het boek ontleent zijn aantrekkelijkheid niet aan dergelijke, op zich interessante beschouwingen, maar aan zijn afbeeldingen. Die vullen 80% van het boek. Ze laten een stad zien die nauwelijks meer bestaat. Zo worden de Rijnpoort, Waterpoort, Velperpoort, Sint Janspoort en Sabelspoort uitvoerig beschreven en afgebeeld, maar alleen de Sabelspoort herinnert nog aan Arnhem als de vestingstad die het toen was. 

Ook de oude en nieuwe haven, de houten havenkraan waarmee goederen uit de schepen op de wal getakeld werden, de schipbrug, de ‘voorstad’ met zijn woonhuizen, herbergen en bedrijfjes buiten de vestingwerken, ze komen allemaal aan bod en laten zien hoe de huidige Rijnkade, het Roermondsplein en de Oude Kraan er destijds uitzagen en daarna onherkenbaar veranderd zijn.

Veel kerken, kloosters, huizen voor ouderen, weduwen en wezen, en beeldbepalende gebouwen van destijds zijn verdwenen, sommige zijn gebleven. Verdwenen zijn bijvoorbeeld de Sint Janskerk, het Stadhuis en de Vismarkt; gebleven zijn de Groote Kerk (Eusebius), Walburgiskerk, het Duivelshuis en de Waag. Ze hebben veelal wel een andere functie gekregen.

Overgewitte gewelfschilderingen Eusebius

Veel aandacht besteden Gensel en dus ook De Vries aan de Eusebiuskerk, de grote blikvanger op elk stadsgezicht van Arnhem. Naast aandacht voor de architectuur, de klokken, het carillon, het orgel, de kroonluchters, de grafmonumenten waaronder het praalgraf van Karel van Gelre (“meesterwerk uit de renaissance”) en gedenkstenen, behandelt hij uitvoerig de geschiedenis van de gewelven. Daarop waren begin zestiende eeuw bijbelse taferelen geschilderd in opdracht van de Arnhemse gilden. Later liet de protestantse kerkenraad ze overschilderen met een laag witte kalk. Ze wilde de kerk zuiveren van door mensen gemaakte afbeeldingen; het geloof moest gebaseerd zijn op de bijbel en Gods woord, niet op afbeeldingen. Die zouden tot afgoderij kunnen leiden; daarom werden eerder tijdens de beeldenstorm alle heiligenbeelden verwijderd. Bij een restauratie in 1895 kwamen de schilderingen tevoorschijn, maar ook toen mochten ze van de kerkenraad niet zichtbaar zijn. Tijdens kerkdiensten werd er een gordijn voor geschoven. Op basis van een zwart-witfoto uit 1930 en een beschrijving uit 1936 heeft restaurateur Aafje Bouwhuis speciaal voor dit boek een fraaie kleurenreconstructie gemaakt. Gensel noemt de gewelfschilderingen, maar kan ze onmogelijk gezien hebben. Ze waren toen al ruim anderhalve eeuw overgewit.

Kleurenreconstructie van de ‘Vlucht naar Egypte’ op een gewelf in de noorderzijbeuk van de Eusebiuskerk door Aafje Bouwhuis.

Bestuurs- en garnizoensstad

Zo valt er heel wat te ontdekken in dit historisch prentenboek dat een mooi beeld schetst van Arnhem in de achttiende eeuw. Arnhem was in die tijd een bestuurs- en garnizoensstad. In die met vestingwerken omgeven stad maakten bestuurders, ambtenaren, militairen en adellijke families de dienst uit. Handel en nijverheid speelden een ondergeschikte rol.Arnhem was het bestuurlijk centrum van het gewest Gelre. Er woonden veel bestuurders (meestal van adel), juristen en ambtenaren, wat de stad een aristocratische uitstraling gaf. Zij vormden de rijke bovenlaag, woonden binnen de stadsmuren in grote herenhuizen en hadden daarbuiten vaak buitenplaatsen of landgoederen. De Markt was het bestuurlijke centrum. 

De Grote Markt was het bestuurlijk centrum van Arnhem en Gelre. Rechts het oude stadhuis. In het grote huis links woonde een adellijke familie. Met waterverf ingekleurde tekening van Jan de Beijer uit 1742

Daarnaast was Arnhem een belangrijke garnizoensstad. Dat was te zien aan de vestingwerken en kazernes. Soldaten waren een vertrouwde verschijning in het straatbeeld.

Vergeleken met de Hollandse steden en ook Nijmegen was er weinig handel en nijverheid. Een opvallende economische activiteit was de tabaksteelt in de omgeving. Op veel prenten staan tabaksvelden en droogschuren. De tabak werd in de Waag aan de Grote Markt gewogen en verscheept naar Amsterdam.

Een bruisende stad was Arnhem niet. Het inwonertal was geslonken van 6.500 in 1650 naar 4.700 in 1720 door het teruglopend aantal soldaten en de lage graanprijzen. In de loop van achttiende eeuw groeide het inwonertal tot zo’n 9000 in 1795 door de aantrekkende graanprijzen en versterking van het garnizoen. 

Politieke onrust

Ondanks de rust die veel prenten uitstralen kende de stad wel politieke onrust. Er was een machtsstrijd tussen rivaliserende groepen regenten (Gelderse Plooierijen 1701-1707), er waren spanningen tussen burgers en het gevestigde bestuur die tot uitbarsting kwamen tijdens de Kerkhofoproeren (1783-1784; arme Arnhemmers pikten het niet dat alleen zij hun doden tijdens een dysenteriegolf buiten de muren moesten begraven), de patriotten kwamen in opstand tegen prinsgezinden (1787) waarna Pruisische troepen de patriotten verjoegen en het oude gezag herstelden, en ten slotte kwamen in 1795 de Franse troepen die een einde maakten aan het oude bestuursbestel. 

Er staat één prent in van de politieke onrust, een tekening van Dirk Langendijk met als titel ‘De inneming van een stad door Franse troepen’ met als toelichting ‘Inname van Arnhem (1795)’. Op die tekening zijn heftige gevechten en een verwoeste stad te zien met een brandende kerk die op de Sint Janskerk lijkt. De tekening doet geen recht aan de werkelijkheid. Arnhem is in 1795 zonder geweld ingenomen door Franse troepen.

Alle illustraties zijn afkomstig uit het ‘Groot historisch prentenboek der Stadt Arnhem en rechtenvrij.

Het ‘Groot historisch prentenboek der Stadt Arnhem’ is uitgegeven door Uitgeverij Parkstraat in Arnhem, telt 400 pagina’s in groot formaat, kost €49,95 en wordt op vrijdag 20 november van 16.00 tot 18.00 uur gepresenteerd in Rozet (derde verdieping) 

Geef een reactie

Your email address will not be published.

Vorige Bericht

Arnhem scoort dikke onvoldoende op Wereld WC-dag

Laatste berichten

Arnhem scoort dikke onvoldoende op Wereld WC-dag

ARNHEM – Arnhem presenteert zich graag als gastvrije stad, maar wie dringend naar het toilet moet, merkt dat een basisvoorziening lang niet overal vanzelfsprekend is. Op Wereld WC-dag krijgt de stad een

Voorzichtige voorzetjes voor terugkeer diftar in Arnhem

ARNHEM – Hoewel verschillende Arnhemse raadsleden tijdens de gemeenteraadsverkiezingen maar wat graag campagnefilmpjes opnamen bij ondergrondse afvalcontainers om te pleiten voor het openhouden ervan, komt de terugkeer van diftar steeds dichterbij. Bij
Ga naarBoven