Hij verwelkomde de bezetter, zij bleef trouw aan Oranje: het echtpaar Von der Goltz – Brantsen stond aan de wieg van Ehrenfriedhof Zypendaal

Zonder het huwelijk van graaf Karl von der Goltz en barones Alwina Brantsen van de Zyp was Ehrenfriedhof Zypendaal is er niet gekomen. De Duitse ex-generaal, ooit adjudant van keizer Wilhelm II, en de Nederlandse barones woonden in het Jachthuis op landgoed Gulden Bodem, in de omgeving waarvan Alwina veel grond bezat. Toen de Duitse bezetter in 1940 bij de graaf aanklopte voor een stuk grond voor een militaire begraafplaats, stemde Alwina daarmee in, zij het met tegenzin en op aandringen van haar man. “Ze kunnen hun begraafplaats krijgen, als ze er maar voor zorgen dat die snel vol komt”, zou ze gezegd hebben. Hun tegengestelde loyaliteiten – hij voor de Duitsers, zij voor Oranje – zorgden voor een tweespalt. Toen de graaf bij het begin van de Slag om Arnhem een niet te verkroppen nederlaag voorzag pleegde hij zelfmoord. Het verhaal van de familie Von der Goltz – Brantsen.

(tekst Henk Donkers)

Karl Leopold Eugen Graf von der Goltz werd in 1864 geboren in Brühl (Duitsland) en stamt uit een adellijk geslacht van diplomaten, bestuursambtenaren en vooral hoge beroepsmilitairen (38 generaals en 5 veldmaarschalken). Zijn vader bracht het tot generaal en generaal-adjudant van de Duitse keizer. Karl maakte ook carrière in het leger, schopte het tot generaal-majoor en behoorde ook tot de militaire hofhouding van keizer Wilhelm II. Hij behoorde wel tot de adel, maar was niet rijk.

Arme graaf trouwt rijke barones 

In 1894 trouwde hij met jonkvrouw Alwina Brantsen, het derde kind van baron Willem Gerard Brantsen (de bij een dienstmaagd verwekte zoon niet meegerekend) en het enige kind dat in leven bleef. De andere twee overleden kort na hun geboorte. Alwina was de enige erfgenaam van landgoed Zypendaal en de daarbij behorende landerijen van honderden hectares. Alwina behoorde wel tot de rijke adel. De bruiloft werd groots gevierd op kasteel Zypendaal met onder andere een imposante erepoort. Na hun huwelijk ging het echtpaar in Potsdam bij Berlijn wonen waar ze drie kinderen kregen. Alwina kwam minstens één keer per jaar met de kinderen en soms haar man naar Zypendaal, waar haar moeder sinds het plotselinge overlijden van de baron in 1899 alleen woonde. Het gezin Von der Goltz – Brantsen leidde in die tijd een tamelijk zorgeloos bestaan.

Vader en zoon naar het front

Dat veranderde bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De graaf – inmiddels generaal-majoor – werd met zijn cavalerie-eenheid naar het front in Frankrijk gestuurd en ook zoon Wilhelm moest op 17-jarige leeftijd al het leger in. De familie hoorde zelden iets van hen en verkeerde in grote onzekerheid. De graaf ontsnapte eens aan de dood, toen zijn paard dodelijk getroffen werd. Vader en zoon kregen wel verlof om aanwezig te zijn bij het huwelijk van dochter/zus Maia. Die trouwde in 1917 in Potsdam met J.A.G. baron de Vos van Steenwijk uit Wijhe.

Smadelijke nederlaag

Het einde van de Eerste Wereldoorlog, die de graaf ervoer als een smadelijke nederlaag, betekende ook het einde van zijn militaire loopbaan. Net als de Duitse keizer van wie hij vleugeladjudant was, verhuisde hij met vrouw en kinderen naar Nederland. Het gezin ging in het Jachthuis op landgoed Gulden Bodem wonen want Alwina had een afkeer van kasteel Zypendaal vanwege de grachten eromheen. Het kasteel werd in 1925 verkocht aan de directeur van de Arnhemse Kunstzijde Unie (AKU) die het enkele jaren later doorverkocht aan de gemeente Arnhem.

Warme banden met de Oranjes

De graaf had weinig om handen. Hij bracht als adjudant van de Duitse keizer veel tijd door in Doorn, hield jachtpartijen met vrienden en ontving zijn Duitse adellijke en militaire relaties. Omdat de Brantsens op goede voet verkeerden met de Oranjes kwam ook prinses Juliana regelmatig op bezoek. Alwina en Karl schijnen volgens Cees Fasseur, die een biografie schreef over Wilhelmina, ook nog een handje geholpen te hebben bij de totstandkoming van de relatie tussen prinses Juliana en prins Bernhard.

Tweespalt in de familie

De Duitse inval in 1940 zorgde echter voor tweespalt in de familie. Karl was Duitsgezind en verwelkomde de Duitsers, Alwina was Oranjegezind. Karl hoopte dat de Duitsers revanche zouden nemen voor hun nederlaag in de Eerste Wereldoorlog. Toen de Duitse bezetter in mei 1940 bij hem aanklopte voor een stuk grond voor een Duitse militaire begraafplaats, ging hij daar als ex-generaal van het Duitse leger graag op in. Als er belangrijke Duitsers begraven werden op ‘zijn’ Ehrenfriedhof was hij daarbij in vol ornaat aanwezig en op ‘Heldengedenktag’ liet hij er stiekem – buiten medeweten van zijn vrouw – een krans leggen. Op het Jachthuis ontving hij vaak Duitse officieren en als Hitlers verjaardag gevierd werd met een concert in Musis Sacrum, was hij daarbij als een soort eregast. 

Dochter kiest voor NSB 

Vader Karl droeg zijn Duitse sympathieën ook over op zijn dochter Elisabeth die in 1928 trouwde met jonkheer Daniël de Blocq van Scheltinga. Beiden werden in 1932 lid van de NSB. In de oorlog werd Daniël burgemeester van Wassenaar en verwierf hij een uitermate slechte reputatie (deportatie Joden, lijst jonge mannen als vergelding voor een moordaanslag op de bevelhebber van het Vrijwilligerslegioen Nederland). In 1945 werd hij veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf, maar in 1953 kwam hij al vrij na een gratieverzoek en vertrok hij naar Duitsland. Hun dochter Reina werd hofdame van koningin Beatrix en later koning Willem-Alexander.

Demonstratief in het oranje door Arnhem 

Karls vrouw Alwina gaf openlijk blijk van haar Oranjegezindheid door op Koninginnedag (toen 31 augustus) in een open rijtuig door Arnhem te rijden met een oranje corsage op en een gouden speld met de letter W en een kroontje. Die had ze ooit gekregen van keizer Wilhelm II, maar door hem op Koninginnedag te dragen verwees deze W naar Wilhelmina.

Overdosis pillen tegen nieuwe nederlaag 

Na de opmars van de geallieerden vanuit Normandië en de Britse luchtlandingen ten westen van Arnhem zag de oude generaal een nieuwe nederlaag (en mogelijke veroordeling) aankomen en pleegde hij – een paar maanden voor hun gouden bruiloft – in de nacht van 17 op 18 september zelfmoord door het innemen van een overdosis pillen, zogenaamd tegen de kiespijn. Omdat een ordentelijke begrafenis er door het oorlogsgeweld om hen heen niet in zat, werd hij aan de rand van het gazon op landgoed Gulden Bodem begraven. 

Op boerenkar naar laatste rustplaats 

Alwina’s bezittingen werden na de oorlog in eerste instantie verbeurdverklaard (‘vijandelijk vermogen’), maar in tweede instantie mocht ze veel landerijen behouden en in het Jachthuis blijven wonen. 

Daar overleed ze, 88 jaar oud, in 1957. Haar stoffelijk overschot werd volgens haar wens op een boerenkar, geleend van het Openluchtmuseum, met een VW-kever als enige volgauto naar Vredeoord in Schaarsbergen gereden. Het moet een trieste aanblik geweest zijn dat de ‘laatste Brantsen’ zoals ze zichzelf noemde, zo werd afgevoerd. Ze wilde niet bijgezet worden in de familiegrafkelder, maar werd ernaast begraven. In hetzelfde jaar werd haar echtgenoot daar herbegraven. 

Na haar dood verkochten de erfgenamen de landgoederen Schaarsbergen en Gulden Bodem. Het Jachthuis werd door de gemeente in 1964 afgebroken, zogenaamd vanwege achterstallig onderhoud. De rentmeesterswoning Gulden Spijker naast de oude tamme kastanjes (‘De Poortwachters’) was bij de bevrijding van Arnhem al afgebrand en werd niet herbouwd. Alleen het koetshuis staat er nog.

Bronnen: o.a. Willem Tiemens, Lotgevallen van een uniek Arnhems echtpaar. Het Willem Tiemens Archief. airbornearnhem.nl