In het De Zoeten Laboratorium op het voormalige KEMA-terrein (nu Electricity Campus) werd tussen 1950 en 1980 geëxperimenteerd met enorme spanningen om elektrische materialen te testen. Enorme generatoren wekten bliksemachtige elektrische ladingen op om te kijken of allerlei onderdelen van het elektriciteitsnet daartegen bestand waren. ‘Het bliksemt hier bij heldere hemel’ werd er over dit lab gezegd. Theatermaker Bogi Bakker gebruikt dit gegeven om te onderzoeken wat ons drijft in ons streven naar technologische vooruitgang. Is het oprechte nieuwsgierigheid, idealisme en de wil om de wereld beter te maken? Of gaat het vooral om geld en macht? In het De Zoeten Lab zochten natuurwetenschappers de grenzen op. Ze wilden weten wanneer iets explodeerde, smolt of in brand vloog. Bakker vindt de proeven die hier plaatsvonden een metafoor voor de huidige maatschappij die ook onder hoogspanning staat en in ons streven naar vooruitgang en groei ook de grenzen opzoekt.
(tekst Henk Donkers)
Bogi Bakker is een jonge theatermaker die in 1999 geboren werd in Arnhem en opgroeide in de wijk naast de KEMA. Hij vertelt dat hij als kind met zijn vriendjes vaak rondstruinde over het KEMA-terrein: “Veel gebouwen en terreinen waren verlaten en sommige panden stonden gewoon open. Daar gingen we wel eens naar binnen. Uit de laboratoria die nog wel in gebruik waren hoorden we vanuit het huis van mijn ouders wel eens ontploffingen.”
Mysterieuze plek
Het De Zoeten Lab zelf was voor hem lange tijd een mysterieuze plek. “Het gebouw was altijd op slot. Ik keek wel eens door de ramen naar binnen en zag dan een enorme hal waar nooit iemand was. Ik wist wel dat er ooit proeven genomen werden met elektriciteit, maar de echte geschiedenis leerde ik pas kennen toen ik deze voorstelling ging maken.”
Een jaar geleden was hij er voor het eerst binnen tijdens de voorstelling ‘Requiem’ van het Arnhemse operagezelschap Ludvik en muziektheatergroep De Plaats. “Meteen viel we de bijzondere akoestiek op. De galm duurt bijna drie seconden. Voor spreken is dat lastig, maar voor zang juist prachtig. Net een kathedraal of grote kerk. Ik zag meteen de theatrale mogelijkheden. Als ik hier iets zou mogen maken, zou ik de enorme diepte van de hal gebruiken.”
Tweede voorstelling
Bakker studeerde in 2022 als regisseur af aan de Toneelacademie in Maastricht. Daarnaast is hij lichtontwerper. In ‘Bliksem bij Heldere Hemel’ combineert hij beide. Voor de climax in de voorstelling maakte hij het licht. Na ‘Struinen’, een voorstelling in de buitenlucht over ‘spelen zonder doel, het echte spelen’, is dit zijn tweede voorstelling. Hij zet hiermee een volgende stap in zijn ontwikkeling als regisseur want deze voorstelling is groter en complexer dan de vorige doordat er een externe schrijver voor is aangetrokken (Jannemieke Caspers) en er een koor van veertig mensen meedoet.
Willy Wortels
Bakker wilde een voorstelling maken over wat hij noemt “de Willy Wortels van vroeger en nu”. Bakker: “Over de drang van mensen om nieuwe dingen te bedenken en technologie te ontwikkelen. Ik moest meteen aan de KEMA en het De Zoeten Lab denken. Die staan voor mij symbool voor de ontwikkeling van de elektriciteit in Nederland. Hier werd technologie ontwikkeld en getest. Wat mij bijzonder trof is dat hier dingen expres kapot gemaakt werden om te ontdekken wat ze aankonden. Je test apparaten en materialen niet alleen om te zien of ze werken, maar je brengt ze naar hun grens of laat ze ontploffen, smelten of in brand vliegen om te kijken wat ze aankunnen en wat er gebeurt als ze falen.”
Nikola Tesla versus Thomas Edison
Toen Bakker in de geschiedenis van de elektriciteit dook, kwam hij al snel uit bij twee iconische uitvinders: Thomas Edison en Nikola Tesla. Beide vochten eind 19e eeuw een felle technologische en economische strijd uit over de standaard voor het elektriciteitsnet: moest het gelijkstroom of wisselstroom worden? Edison had een imperium opgebouwd op basis van gelijkstroom. Dat had was destijds veilig, maar had als nadeel dat stroom niet efficiënt over grote afstanden vervoerd kon worden. Daarvoor waren op korte afstand van elkaar dure elektriciteitscentrales nodig. Tesla ontdekte dat wisselstroom wel efficiënt over grote afstanden vervoerd kon worden. Transformatoren konden de spanning opvoeren voor het transport via hoogspanningsleidingen en weer omlaag brengen voor veilig thuisgebruik. Wisselstroom werd uiteindelijk wereldwijd de standaard voor het elektriciteitsnet, ondanks een smerige campagne van Edison die wisselstroom afschilderde als levensgevaarlijk. Daarvoor liet hij zelfs publieke executies van zwerfdieren en een circusolifant uitvoeren en hielp hij mee aan de ontwikkeling van de elektrische stoel voor de uitvoering van doodstraffen, allemaal met wisselstroom.
Idealisme versus commercie
Bakker gebruikt de historische figuren van Tesla en Edison om de tegenstelling te laten zien tussen vooruitgang die gevoed wordt door idealisme en vooruitgang die vooral commerciële belangen dient. Bakker: “Tesla symboliseert voor mij de wetenschapper en uitvinder die handelt uit idealisme. Hij wil dat elektriciteit voor iedereen beschikbaar komt. Voor hem is elektriciteit een middel om de ongelijkheid te verminderen, zwaar lichamelijk werk overbodig te maken en het leven van veel mensen te veraangenamen. Edison is veel commerciëler ingesteld. Hij vindt elektriciteit een luxeproduct en een middel om geld te verdienen. Het paradoxale is nu dat Tesla de technologische strijd gewonnen heeft (want wisselstroom werd de standaard), maar Edisons ideeën over de aansturing technologische ontwikkelingen de overhand gekregen hebben. Commerciële belangen zijn daar leidend. Bij de techbedrijven lopen veel Edison-achtige figuren rond die vooral bezig zijn met geld en macht. Ze maken producten om er geld mee te verdienen. Een product wordt pas beter als het beter verkoopt. Ironisch genoeg vernoemde Elon Musk, een van de rijkste en machtigste mannen op aarde, zijn autobedrijf naar Nikola Tesla. Hij verdient dus geld aan zijn naam terwijl hij heel andere bedoelingen heeft.”
“Winst maken is op zichzelf niet verkeerd”, aldus Bakker, “Mensen moeten kunnen werken, geld verdienen en een goed leven kunnen leiden. Het wordt een probleem als winst, kapitaal en macht zich extreem concentreren bij een kleine groep mensen en er enorme ongelijkheid ontstaat.”
Voort-durende groei
De komst van elektriciteit heeft de technologische en economische ontwikkeling enorm versneld. Er is een behoefte ontstaan om nog meer te produceren, nog meer te groeien en nieuwe technologieën te ontwikkelen zoals AI. De aarde kan die voort-durende groei volgens Bakker niet onbeperkt dragen en bedrijven zelf hebben onvoldoende reden om die groei af te remmen als dat hun economische belangen schaadt. Hoe kan er een rem op dat systeem komen? Wat gebeurt als het klapt?
De Zoeten Lab als metafoor
In het De Zoeten Lab werden elektrische apparaten en materialen onder hoogspanning gezet en tot het uiterste getest. Soms moesten dingen letterlijk kapot gemaakt worden om erachter te komen waar de grens lag van wat ze aankonden. Bakker ziet er een metafoor in voor het huidige maatschappelijke systeem. Heeft dat ook een reset nodig? En moet het daarvoor eerst kapot gemaakt worden?
In de voorstelling werkt Bakker toe naar een climax waarbij een systeem tot het uiterste wordt getest en … het begeeft. Bakker: “Dat kan in een laboratorium. In een theatervoorstelling kun je fictief laten gebeuren wat in de werkelijkheid niet kan. Het publiek kan dan even ervaren: wat zou er gebeuren als zoiets werkelijk plaatsvindt en hoe zou ik daar dan op reageren? De voorstelling is daarmee een theatrale versie van wat er vroeger in werkelijkheid in het laboratorium gebeurde.”
Veel humor
Bakker realiseert zich dat mensen zijn voorstelling misschien als pessimistisch kunnen ervaren. Bakker: “Ik wil het publiek niet vanaf het begin met een zware boodschap confronteren. Er zit juist heel veel humor in de voorstelling. Daarmee wordt het publiek het verhaal in getrokken. Op het eind krijgt het verhaal een donkerder karakter. Maar het eindigt niet in wanhoop. Er is alle reden om pessimistisch te zijn, maar uiteindelijk moet je toch proberen iets te veranderen. Optimisme kan ook verlammend werken. Als je denkt dat alles goed komt, is er weinig reden daadwerkelijk iets te doen.”
De voorstelling loopt van 2 t/m 11 oktober. Kaarten verkrijgbaar bij www.muziektheaterdeplaats.nl
