Arnhemse energietransitie blijft al ruim tien jaar steken in plannen

ARNHEM – Arnhem profileert zich al jaren als energiestad en wil nadrukkelijk vooroplopen in de energietransitie. Sinds 2015 zijn daarvoor plannen gemaakt, miljoenen beschikbaar gesteld en in verschillende wijken onderzoeken, pilots en samenwerkingen gestart. Maar wie ruim tien jaar later kijkt naar de bestaande Arnhemse woonwijken, ziet dat veel van die ambitieuze projecten nog altijd niet verder zijn gekomen dan onderzoek, voorbereiding of een nieuwe doorstart. Juist daar wringt het: hoeveel heeft Arnhem na al die jaren daadwerkelijk gerealiseerd?

Arnhem heeft goede papieren om zich energiestad te noemen. De stad kent een lange geschiedenis met de elektriciteitssector en huisvest nog altijd belangrijke bedrijven en instellingen op energiegebied. Maar het predicaat energiestad schept ook verwachtingen. Zeker wanneer de gemeente zelf zegt voorop te willen lopen en Arnhem presenteert als plek waar kennis en innovatie rond energie samenkomen.

Dan mag na ruim tien jaar ook de vraag worden gesteld waar die bijzondere kennis in de eigen stad zichtbaar is. Het verduurzamen van bestaande woonwijken is ingewikkeld, maar juist daar zou een energiestad zich kunnen onderscheiden. Een bakker kan jarenlang vertellen hoeveel hij van brood weet, maar uiteindelijk verwacht je dat er een goed brood uit de oven komt. Voor Arnhem geldt hetzelfde: plannen, onderzoeken en pilots zijn geen eindproduct.

Al in 2015 grote ambities

De huidige plannen komen niet uit de lucht vallen. De gemeenteraad stelde in 2015 al het programma New Energy made in Arnhem 2015-2020 vast. De gemeente wilde concrete resultaten boeken en tegelijkertijd Arnhems positie als stad van energie en elektriciteit versterken.

In het coalitieakkoord van 2018 werden de ambities verder aangescherpt. Arnhem wilde profiteren van zijn positie als hotspot voor innovaties op het gebied van elektriciteit en duurzaamheid. De gemeente kondigde bovendien aan in die bestuursperiode te beginnen met het aardgasloos maken van ten minste drie wijken.

Daar bleef het niet bij. Met New Energy made in Arnhem 2020-2030 kwam een nieuw tienjarig programma en werd de wijkgerichte aanpak verder uitgebouwd. De ambitie was onder meer om richting 2030 duizenden bestaande woningen aardgasvrij te maken.

Ook het college dat in 2022 aantrad, vond dat het sneller moest. In het coalitieakkoord werd gesproken over een crisisaanpak voor het klimaat, een stevige regierol voor de gemeente en het sneller verduurzamen van bestaande woningen. Het Klimaatfonds werd met 15 miljoen euro aangevuld en daarnaast kwam structureel extra geld voor duurzaamheid beschikbaar. Aan ambities, programma’s en geld heeft het dus niet ontbroken.

Hoogkamp: van oplossing naar nieuwe oplossing

De Hoogkamp laat goed zien hoe weerbarstig de werkelijkheid vervolgens is. Al sinds 2016 wordt daar vanuit de wijk gewerkt aan verduurzaming. Een collectief energiesysteem voor Hoogkamp en Sterrenberg werd onderzocht, met onder meer lokale energieopwekking, opslag, warmtepompen en een warmtenet. Dat bleek financieel niet haalbaar.

Daarna kwam een nieuw idee: het Buurt Energie Systeem van Alliander. In 2021 tekenden de gemeente, Alliander en Hoogkamp Energie een intentieovereenkomst. Uiteindelijk zouden mogelijk honderden woningen via een lokaal warmtenet verwarmd kunnen worden. Ook dat kwam er niet. Uit een bewonerspeiling bleek onvoldoende draagvlak en het onderzoek naar het Buurt Energie Systeem werd beëindigd.

Daarmee is het energieverhaal in Hoogkamp overigens niet afgelopen. Er wordt opnieuw gekeken naar andere, onder meer kleinschaliger collectieve oplossingen. En in het nieuwe Arnhemse energieprogramma staat Hoogkamp opnieuw vooraan. Na ongeveer tien jaar is er dus veel onderzocht en geleerd, maar het grote collectieve energiesysteem waarmee de bestaande wijk aardgasvrij zou kunnen worden, ligt er niet.

Miljoenen voor Smart Polder

Een ander voorbeeld is Smart Polder in Kronenburg en Vredenburg. In 2019 tekenden dertien partijen een convenant voor een destijds bijzonder innovatief project. Warmte uit oppervlaktewater moest worden opgeslagen en via een warmte-koudeopslag worden gebruikt om bestaande woningen en andere gebouwen duurzaam te verwarmen.

De plannen klonken destijds allesbehalve vrijblijvend. In 2020 werd gesproken over een pilot van bijna 19 miljoen euro. De provincie Gelderland stelde miljoenen subsidie beschikbaar. Arnhem droeg zelf geld bij vanuit het Klimaatfonds. De uitvoering zou in 2020 beginnen. De eerste woningen moesten in 2023 aardgasvrij zijn en in 2026 moest de eerste fase zijn afgerond. Het is inmiddels 2026.

De oorspronkelijke warmtepartij stapte uit het project, waarna opnieuw naar de techniek en de opzet moest worden gekeken. Het project kreeg een doorstart met een compactere scope. In de gemeentelijke evaluatie van de warmtetransitie stond Smart Polder in 2025 nog altijd in de fase ontwikkeling. Dat betekent niet dat al het geld verloren is of dat het project nooit meer wordt uitgevoerd. Maar het verschil tussen de verwachtingen van zes jaar geleden en de huidige werkelijkheid is groot.

Ook Elderveld wacht op het warmtenet

Elderveld-Noord kent een vergelijkbaar lang traject. Daar moet restwarmte van de rioolwaterzuivering uiteindelijk worden gebruikt om bestaande woningen te verwarmen. Arnhem kreeg daarvoor ruim 6 miljoen euro van het Rijk en stelde ook zelf geld beschikbaar. Een deel van de woningen is inmiddels technisch voorbereid op aansluiting op een warmtenet.

Maar ook hier liep het project vertraging op en veranderden betrokken partijen. De aanleg en aansluiting van de grote aantallen bestaande woningen moet grotendeels nog plaatsvinden. In het nieuwe energieprogramma spreekt de gemeente over ongeveer 950 woningen in een eerste fase en uiteindelijk een veel groter potentieel.

Daarmee ontstaat een patroon. Projecten beginnen met grote ambities, technische onderzoeken en subsidies. Vervolgens blijken businesscases ingewikkeld, veranderen marktpartijen of technieken, moet opnieuw worden gerekend en schuift de uitvoering jaren op.

Dat is overigens niet altijd de schuld van de gemeente. De energietransitie heeft te maken met veranderende wetgeving, stijgende kosten, netcongestie, technische onzekerheden en bewoners die niet altijd zitten te wachten op de voorgestelde oplossing. Maar juist Arnhem wilde méér zijn dan een gemiddelde gemeente die tegen die problemen aanloopt. Arnhem wilde vooroplopen.

Er zijn ook resultaten

Het zou daarom te gemakkelijk zijn om te stellen dat er in al die jaren niets is gebeurd. Een duidelijk voorbeeld is Immerloo. Daar zijn 456 bestaande woningen daadwerkelijk gerenoveerd, aangesloten op het warmtenet en van het aardgas gehaald. Ook elders in Arnhem zijn woningen geïsoleerd, installaties aangepast en voorbereidingen getroffen voor nieuwe energiesystemen.

Dat onderscheid is belangrijk. Niet iedere aardgasvrije woning in Arnhem is namelijk het resultaat van de wijkgerichte energietransitie van de afgelopen tien jaar.

De grootste nieuwbouwwijk van Arnhem, Schuytgraaf, wordt bijvoorbeeld al sinds het begin van deze eeuw zonder aardgas gebouwd en maakt gebruik van stadswarmte. Ook andere woningen waren al op een warmtenet aangesloten voordat de huidige wijkgerichte aanpak begon. Zulke woningen zeggen weinig over de vraag hoe succesvol Arnhem is in misschien wel de moeilijkste opgave: een bestaande woonwijk daadwerkelijk omschakelen naar een ander energiesysteem. Juist daar lijken de resultaten vooralsnog aanzienlijk beperkter dan alle plannen doen vermoeden.

Plannen maken kost ook geld

Daar komt een tweede vraag bij: wat heeft dit alles gekost? Sinds 2015 lopen er gemeentelijke energieprogramma’s, is ambtelijke capaciteit uitgebreid en is geld uitgegeven aan projectontwikkeling, participatie, onderzoeken, adviseurs en subsidies. Vanaf 2020 gaat het totale Arnhemse programma voor klimaat en energie jaarlijks om miljoenen euro’s.

Daar bovenop komen forse bedragen van andere overheden. Alleen al voor Elderveld-Noord werd ruim 6 miljoen euro Rijksgeld beschikbaar gesteld. Voor Smart Polder stelde de provincie Gelderland miljoenen beschikbaar. Ook Europese subsidies worden gebruikt voor innovatieve Arnhemse energieprojecten.

Die bedragen kunnen niet simpelweg bij elkaar worden opgeteld en vervolgens worden gedeeld door het aantal aardgasvrije woningen. Een groot deel van het gemeentelijke klimaatbudget wordt immers besteed aan andere zaken, van mobiliteit tot zonnepanelen en energiebesparing. Bovendien is geld dat voor een project beschikbaar is gesteld niet automatisch volledig uitgegeven.

Maar na ruim tien jaar is het wel een gerechtvaardigde vraag hoeveel publiek geld specifiek is besteed aan onderzoek, voorbereiding en uitvoering van de energietransitie in bestaande Arnhemse wijken. En vooral: welk tastbaar resultaat staat daar inmiddels tegenover?

En nu ligt er opnieuw een groot plan

Dat maakt het nieuwe Omgevingsprogramma Energie – Energie voor Arnhem interessant. Arnhem wordt daarin opgedeeld in maar liefst 157 energiegebieden. Die worden weer samengebracht in tientallen clusters waarvoor de komende jaren gebiedsenergieplannen moeten worden gemaakt.

De gemeente schrijft dat de energietransitie al is begonnen en noemt projecten als Saksen-Weimar, Elderveld-Noord, Malburgen-Oost en Smart Polder als startprojecten.

Maar ook in dit nieuwe programma moet nog veel worden uitgewerkt. Per gebied moeten keuzes worden gemaakt over het toekomstige energiesysteem en vervolgens moet blijken wat technisch, financieel en maatschappelijk uitvoerbaar is.

Zelfs Hoogkamp, waar inmiddels ongeveer tien jaar aan oplossingen wordt gewerkt, staat opnieuw bij de gebieden waarmee de gemeente als eerste verder wil. Het nieuwe programma brengt dus opnieuw onderzoeken, gebiedsplannen en besluitvorming met zich mee.

Opvallend genoeg wezen deelnemers aan de participatie over het nieuwe energieprogramma de gemeente zelf al op het gevaar daarvan. Naast trots op Arnhem als “stroomstad, hot-spot van energie en elektriciteitsbedrijven en innovaties” werd een duidelijke boodschap meegegeven: “Innovatie moet praktisch toepasbaar zijn en niet blijven hangen in plannen.” Precies daar ligt na ruim tien jaar de pijnlijke vraag.

Hoeveel beter is een energiestad?

Het is geen schande dat een innovatief energieproject mislukt. Misschien zelfs integendeel. Wie werkelijk experimenteert, ontdekt soms dat een techniek te duur is, bewoners niet willen deelnemen of een businesscase niet sluitend te krijgen is. Ook andere Nederlandse gemeenten worstelen met het aardgasvrij maken van bestaande woonwijken. Maar Arnhem legt de lat voor zichzelf hoger.

De stad profileert zich niet alleen vanwege haar energiegeschiedenis als energiestad, maar wil die positie ook gebruiken om innovaties te ontwikkelen en voorop te lopen in de energietransitie. Dan mag na ruim tien jaar worden gevraagd wat die voorsprong in de praktijk betekent.

Waar is de Arnhemse kennis die ervoor zorgt dat een bestaande wijk sneller, slimmer of goedkoper van het aardgas kan dan elders? Welk Arnhems wijkproject is inmiddels zo succesvol dat andere Nederlandse gemeenten naar Arnhem komen om te zien hoe het moet?

Misschien bestaan daarop goede antwoorden. Maar wanneer we kijken naar een aantal van de projecten waarmee Arnhem zich de afgelopen jaren juist wilde onderscheiden, zijn die antwoorden vooralsnog moeilijk te vinden.

Hoogkamp zoekt na jaren nog naar een haalbare oplossing. Smart Polder kreeg miljoenen beschikbaar en moest vervolgens een doorstart maken. Elderveld wacht nog op grootschalige uitvoering. In Saksen-Weimar wordt opnieuw met Europese steun onderzocht en geëxperimenteerd. En ondertussen begint Arnhem met een nieuw programma waarin voor grote delen van de stad opnieuw gebiedsplannen moeten worden gemaakt.

Een bakker bewijst zijn vakmanschap uiteindelijk niet met recepten, onderzoeken en plannen voor een nieuwe oven. Na tien jaar moet er brood op de plank liggen.

Voor een stad die voorop wil lopen in de energietransitie zou hetzelfde moeten gelden. Niet het aantal plannen, pilots en onderzoeken bepaalt uiteindelijk of Arnhem werkelijk een voorbeeld is voor andere gemeenten, maar wat daarvan in de eigen bestaande wijken daadwerkelijk werkt.

Na ruim tien jaar energiebeleid wordt het tijd dat Arnhem laat zien welk brood het daadwerkelijk heeft gebakken.